groepspsychotherapie op basis van toneelspel

Groepspsychotherapie op basis van toneelspel en transactionele analyse aangevuld met mindfulness 

Groepspsychotherapie op basis van toneelspel is een actiegerichte psychotherapeutische methodiek die in de eerste helft van de 20e eeuw door J. L. Moreno werd ontwikkeld. 

Kern van de methode is het psychotherapeutisch werken met verbeeldingen van de relaties die mensen hebben met belangrijke anderen (familie, vrienden, collega’s, partner, etc) in hun wereld, inclusief de bijbehorende rollen en interacties. Dat gebeurt door middel van speciaal ingerichte rollenspelen, zogenaamde psychodrama’s, die de gedachten, emoties en gevoelens achter het menselijk handelen, zichtbaar maken en zodoende toegankelijk maken voor onderzoek en reflectie.

In zulke psychodrama’s worden dus de relaties die cliënten hebben met belangrijke anderen in hun leven uitgebeeld. De groepstherapeut, ook wel director of spelleider genaamd, past technieken toe volgens de regels van de kunst/drama en ontwikkelt bepaalde spelmanieren, scenario’s. Daarmee wordt aan de cliënt een krachtig hulpmiddel verschaft om zijn wereld, zijn relaties en zichzelf te onderzoeken en contact te maken met zijn psychologische werkelijkheid, zijn gevoelens, emoties en gedachten om zodoende gedragsverandering op gang te brengen. 

In de groep wordt in elke sessie één van de deelnemers de protagonist, de hoofdrolspeler. De anderen vervullen de rollen van ‘antagonisten’, helpers of tegenspelers. Alle groepsleden zijn dus actief betrokken bij de scene en nemen deel in het rollenspel, dan wel in de hoofdrol als in een bijrol.

Bij OWHS wordt deze vorm van groepspsychotherapie afgewisseld en aangevuld met theorie over transactionele analyse (TA). Zodoende spelen we niet tijdens elke therapiesessie een rollenspel.

Grondlegger van de TA, dr. Eric Berne, een Canadees-, Amerikaanse psychiater, ontwikkelde de TA als een effectieve aanpak waarbij cliënten hun patronen van ‘denken, voelen en handelen’ niet alleen analyseren, maar ook veranderen. De therapeut onderzoekt samen met de cliënt welke ineffectieve en inefficiënte gedragspatronen de cliënt in de loop van het leven ontwikkelde. Als kinderen nemen we op basis van vroege levenservaringen “overlevingsbesluiten”: de best denkbare strategie om te overleven in een soms kille of verwaarlozende wereld. Als volwassenen passen we dan vaak dezelfde strategieën toe en komen daarmee in de problemen. Binnen de TA bestaat de overtuiging dat iedereen op elk moment bij machte is z’n script te veranderen en daarmee een positieve wending aan hun leven te geven.

Belangrijkste stellingen binnen de TA zijn:

-ik ben OK, jij bent OK

-iedereen kan denken

-veranderen is mogelijk

De TA gaat uit van drie ego toestanden: de ouder-de volwassene-het kind

Vanuit deze drie toestanden communiceren we met anderen (transacties)

De Ouder staat voor gedrag, gedachten en gevoelens overgenomen van de ouders

De Volwassene staat voor gedrag, gedachten en gevoelens als directe respons op het hier en nu.

Het Kind staat voor gedrag, gedachten en gevoelens die herhaald worden uit de kindertijd.

De volwassene ego toestand wordt gezien als optimaal:

Je kan actuele situaties beoordelen en verdrag vertonen wat past bij de situatie. Het gedrag is gericht op aanpak van de problemen, er wordt gebruik gemaakt van gegevens uit de voorhanden zijnde situatie en van gegevens uit de ouder en de kind ego toestand.

Er is een moment van reflectie tussen impuls en actie. Er wordt gebruikt gemaakt van de “vrije wil”, het vermogen alle beschikbare informatie tegen elkaar af te wegen om tot een goede keuze te komen.

Mindfulness en compassie oefeningen vullen deze therapieën aan doordat ze “de volwassene” uit de TA versterken en ook “de voedende ouder”, alsmede het “natuurlijke kind”. Daarnaast geeft het meditatief moment een gelegenheid om tot rust te komen in je lichaam, hetgeen ervaren is te verwerken en jezelf en je gevoelens en gedachten op dat moment te erkennen en de ruimte te geven.

Een therapeut vertelt over haar ervaring met deze groep:

In deze vorm van groepspsychotherapie gaat het om het spelen van scènes. Dit helpt ons om bepaalde situaties in ons dagelijks leven, zoals dingen waar wij tegenaan lopen, nare herinneringen aan hebben, opnieuw te bekijken en na te spelen zodat we er in de toekomst op een andere manier mee om kunnen gaan.

Tijdens deze therapie is er veel vertrouwen en respect voor elkaars emoties en ervaringen, en moedigen we elkaar aan om ons te uiten door middel van het uitspelen van een scene. Doordat anderen getuige zijn van jouw ervaringen kunnen zij jou helpen tijdens een scene door de rol van de ander aan te nemen.

Soms leidt het ertoe dat dingen ineens heel duidelijk voor je worden door het spelen van een scene, ook kan het ertoe leiden dat je in een volgende situatie ineens wél weet hoe je moet reageren op moeilijke situaties. Dit kan komen doordat je met je hele “zijn”, dus niet alleen je gedachten, maar ook je lichaam, meer toegang hebt tot onderliggende emoties. 

Deze therapie is hierdoor effectief, soms verdrietig, vaak plezierig, want er mag ook gelachen worden!

De mindfulness trainer vertelt:

Ik vind dit een erg effectieve methode waarin je ziet dat deelnemers heel snel inzichten krijgen en weten hoe ze dingen in hun leven moeten veranderen. Je ziet dat de innerlijke wereld die toch vaak wat verborgen is, doordat het buiten jezelf in een scene wordt uitgespeeld ineens heel persoonlijk en tastbaar wordt. In een veilige omgeving kunnen situaties die als heel moeilijk, pijnlijk of lastig ervaren worden in het leven of juist als heel prettig, nagespeeld worden en de andere deelnemers (de aanwezige cliënten en therapeuten) nemen daarin dan hun rol in. Die rollen worden levensecht en leiden tot veel inzicht, ook in hoe anderen zich voelen en wat je kan doen of niet kan doen om de situatie positief te beïnvloeden.

Ook de verschillende TA rollen van het ouder, het kind en de volwassenen die we kunnen aannemen in ons dagelijks leven en die ons tegenwerken of juist kunnen helpen, worden door de therapie uitgelicht en veel tastbaarder. De mindfulness en compassie oefeningen geven een stukje rust en verdieping in het dynamische groepsproces, maken dat de cliënten goed kunnen voelen waar ze op dat moment staan en wat ze nodig hebben en hebben een versterkende werking op verschillende positieve egotoestanden.

Praktische informatie:

Wat:groepspsychotherapie op basis van toneelspel, transactionele analyse aangevuld met mindfulness- en compassie oefeningen

Wanneer: vrijdagochtend van 9.30-12.30, m.u.v. vakanties

Duur: het hele jaar, met instapmomenten van nieuwe cliënten om de 3 a 4 maanden (september, januari, april)

Voor wie: cliënten bij One World Health Services waarvan in overleg met de (regie)behandelaar beoordeeld wordt dat deze therapievorm een goede aanvulling is op de gangbare individuele therapie.